Το άρθρο έχει συνταχθεί από τον κον Φιλιππίδη Γεώργιο, γεωπόνο MSc, και δημοσιεύτηκε στη διαβούλευση για το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΕΧΠ-ΑΠΕ).
Η αξιολόγηση της χωροθέτησης έργων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στην Άνδρο οφείλει να εξετάζει κατά προτεραιότητα τις συνέπειες στον πρωτογενή τομέα, δηλαδή στη γεωργική γη, στους βοσκοτόπους, στο εδαφικό κεφάλαιο, στο υδατικό ισοζύγιο και στα τοπικά μικροκλιματικά συστήματα που στηρίζουν τη φυτική και ζωική παραγωγή του νησιού. Η Άνδρος δεν αποτελεί έναν ουδέτερο «διαθέσιμο χώρο» για τεχνικές εγκαταστάσεις, αλλά ένα σύνθετο αγρο-νησιωτικό οικοσύστημα, όπου η παραγωγή εξαρτάται από τη λειτουργική συνύπαρξη εδάφους, νερού, αναβαθμίδων, πηγών, ρεμάτων, βοσκήσιμων εκτάσεων και μικροκλιμάτων. Η ιστορική και σύγχρονη τεκμηρίωση για το νησί υπογραμμίζει ότι η Άνδρος διακρίνεται από την παρουσία πηγών και επιφανειακών νερών, από παραδοσιακά συστήματα συγκράτησης εδάφους και νερού και από ένα αγροτικό τοπίο που έχει διαμορφωθεί ακριβώς για να διασφαλίζει την παραγωγική αξιοποίηση των φυσικών πόρων σε συνθήκες νησιωτικότητας.
Από γεωπονική άποψη, ο βασικός κίνδυνος από μεγάλης κλίμακας ενεργειακές εγκαταστάσεις δεν περιορίζεται στα στρέμματα της άμεσης κατάληψης, αλλά αφορά κυρίως τη λειτουργική υποβάθμιση του αγροτικού χώρου. Οι διανοίξεις οδών, οι εκσκαφές, οι επιχώσεις, οι πλατείες συναρμολόγησης, οι θεμελιώσεις, τα τεχνικά έργα αποστράγγισης και οι λοιπές συνοδές υποδομές επηρεάζουν την εδαφική δομή, αυξάνουν τη συμπίεση, μειώνουν τη διηθητικότητα, μεταβάλλουν την επιφανειακή απορροή και αυξάνουν την ευπάθεια σε διάβρωση. Η διεθνής βιβλιογραφία για αιολικά και φωτοβολταϊκά έργα δείχνει ότι οι κυριότερες επιπτώσεις σχετίζονται με την οδοποιία, τη συμπίεση του εδάφους από βαρέα μηχανήματα και την αλλαγή της υδρολογικής συμπεριφοράς του τοπίου, ενώ για τα φωτοβολταϊκά τονίζεται ειδικά η ανάγκη αποφυγής κατασκευαστικής συμπίεσης και διατήρησης μόνιμης φυτοκάλυψης για την αποτροπή απορροής και διάβρωσης. Η υποβάθμιση αυτή δεν είναι απλώς μορφολογική· μεταφράζεται σε απώλεια εδαφικής πολυλειτουργικότητας, σε μείωση της ικανότητας συγκράτησης νερού και τελικά σε μείωση της γεωργικής και βοσκοπαραγωγικής αξίας της γης.
Η ευπάθεια αυτή είναι ιδιαίτερα αυξημένη στην Άνδρο λόγω του έντονου αναγλύφου και της γεωμορφολογικής της συμπεριφοράς. Η σχετική βιβλιογραφία περιγράφει ένα νησί με ισχυρή τεκτονική κατάτμηση, μεγάλες κλίσεις, αποσαθρωμένους μεταμορφωμένους σχηματισμούς και ενεργές διεργασίες διάβρωσης και κατολισθήσεων, οι οποίες επιδεινώνονται όταν παρεμβαίνει η ανθρώπινη δραστηριότητα σε πρανή ή σε λεκάνες απορροής. Για τον πρωτογενή τομέα αυτό σημαίνει ότι το γόνιμο έδαφος, ήδη περιορισμένο και συχνά κατανεμημένο σε αναβαθμίδες ή μικρές καλλιεργήσιμες ενότητες, δεν μπορεί να θεωρηθεί αναλώσιμος πόρος. Η απώλεια λεπτόκοκκου υλικού, η αποσταθεροποίηση των αναβαθμίδων και η διατάραξη της φυσικής στράγγισης οδηγούν σε σταδιακή υποβάθμιση της γης ως παραγωγικού μέσου, ιδίως για ξηρικές καλλιέργειες, δενδρώδεις εγκαταστάσεις, μικτές αγροτικές χρήσεις και εκτατική κτηνοτροφία.
Οι συνέπειες γίνονται ακόμη σοβαρότερες αν ληφθεί υπόψη ότι ο αγροτικός χώρος της Άνδρου είναι ανεμόπληκτος. Το αιολικό καθεστώς των ετησίων/μελτεμιών στο Αιγαίο χαρακτηρίζεται από επίμονους και ξηρούς βόρειους ανέμους κατά τους θερινούς μήνες, δηλαδή ακριβώς στην περίοδο μέγιστης εδαφικής ξήρανσης και μέγιστου υδατικού στρες για τις καλλιέργειες και τη φυσική βλάστηση. Η κλιματολογική βιβλιογραφία για τις ετησίες, καθώς και μελέτες διάβρωσης σε άλλα νησιά των Κυκλάδων, δείχνουν ότι οι έντονες κλίσεις, οι ισχυροί βόρειοι άνεμοι, η αποσάθρωση των σχηματισμών και οι λεπτοί εδαφικοί μανδύες συνιστούν συνθήκες αυξημένου διαβρωτικού κινδύνου. Σε τέτοιο περιβάλλον, η απογύμνωση της επιφάνειας από φυτοκάλυψη και οι χωματουργικές παρεμβάσεις για ενεργειακά έργα αυξάνουν τόσο την υδατοδιάβρωση όσο και την ανεμοδιάβρωση, με αποτέλεσμα να υποχωρεί η εδαφική γονιμότητα, να μειώνεται η βοσκήσιμη βιομάζα και να δυσχεραίνεται η αναγέννηση της χορτολιβαδικής ή θαμνώδους βλάστησης που στηρίζει την κτηνοτροφία.
Εξίσου κρίσιμο για τον πρωτογενή τομέα είναι το υδατικό ισοζύγιο. Η Άνδρος διαθέτει σημαντικότερο δίκτυο πηγών και επιφανειακών νερών από άλλα κυκλαδικά νησιά, αλλά αυτή ακριβώς η ιδιαιτερότητα την καθιστά εξαρτημένη από μια λεπτή ισορροπία μεταξύ διήθησης, απορροής, συγκράτησης εδάφους, λειτουργίας αναβαθμίδων και τροφοδοσίας πηγών. Τοπικές πρωτοβουλίες καταγραφής των πηγών της Άνδρου αναφέρουν ήδη πιέσεις από μείωση βροχοπτώσεων, αύξηση θερμοκρασιών, υπεράντληση και εγκατάλειψη παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, ενώ η βιβλιογραφία για τις Κυκλάδες συνολικά δείχνει πτωτική τάση της μακροχρόνιας απόδοσης της συλλογής όμβριων και αυξημένη τρωτότητα των νησιωτικών υδατικών συστημάτων στην κλιματική μεταβολή. Για τη γεωργία και την κτηνοτροφία της Άνδρου, οποιαδήποτε παρέμβαση που μειώνει τη διήθηση, αυξάνει τη γρήγορη επιφανειακή απορροή ή αποσυνδέει μικρές υδρολογικές διαδρομές, επηρεάζει αρνητικά τη διαθεσιμότητα νερού για άρδευση, για ποτίστρες, για τη φυσική βλάστηση και για τη διατήρηση τοπικών μικροκλιμάτων ευνοϊκών για την παραγωγή.
Πέραν των άμεσων εδαφικών και υδρολογικών μεταβολών, τα έργα ΑΠΕ μπορούν να επηρεάσουν και το αγροτικό μικροκλίμα. Για τα αιολικά πάρκα έχουν καταγραφεί μεταβολές στη ροή του ανέμου, στη θερμοκρασία επιφανείας, στη θερμοκρασία κοντά στο έδαφος και στην εδαφική υγρασία, ενώ για τα μεγάλης κλίμακας φωτοβολταϊκά έχουν παρατηρηθεί μεταβολές στη θερμοκρασία επιφανείας, στη σχετική υγρασία, στην ακτινοβολία που φτάνει στο έδαφος και στη δυναμική της βλάστησης κάτω και ανάμεσα στα πάνελ. Για τον πρωτογενή τομέα, οι μεταβολές αυτές αποκτούν πρακτική σημασία, επειδή επηρεάζουν την εξατμισοδιαπνοή, τη διατήρηση της εδαφικής υγρασίας, τη χορτοπαραγωγή και τη συμπεριφορά των φυτών σε συνθήκες θερινού στρες. Σε ένα νησί όπως η Άνδρος, όπου η αγροτική δραστηριότητα εξαρτάται από μικρής κλίμακας μικροκλιματικές διαφοροποιήσεις που δημιουργούνται από κοιλάδες, πηγές, ρέματα, αναβαθμίδες και φυτοκάλυψη, η απορρύθμιση αυτών των συνθηκών μπορεί να υποβαθμίσει τη σταθερότητα των αγροοικοσυστημάτων σε βάθος χρόνου.
Με βάση τα παραπάνω, η χωροθέτηση έργων ΑΠΕ στην Άνδρο πρέπει να αξιολογείται πρωτίστως με γεωπονικά, εδαφολογικά και αγροϋδρολογικά κριτήρια. Δεν αρκεί η εξέταση της τεχνικής καταλληλότητας ή της ενεργειακής απόδοσης μιας θέσης· απαιτείται συστηματική αποτίμηση της επίδρασης στη γεωργική γη, στη βοσκοϊκανότητα, στη σταθερότητα των αναβαθμίδων, στη διηθητικότητα των εδαφών, στη συνοχή των βοσκήσιμων εκτάσεων και στη λειτουργία των τοπικών υδατικών πόρων. Σε ένα νησί όπου το έδαφος είναι περιορισμένο, η διάβρωση δύσκολα αναστρέψιμη και η παραγωγή άρρηκτα συνδεδεμένη με το τοπίο και το νερό, η υποβάθμιση αυτών των πόρων συνιστά άμεση απειλή για τη βιωσιμότητα του πρωτογενούς τομέα. Για τον λόγο αυτό, απαιτείται αυστηρή προτεραιοποίηση της προστασίας της παραγωγικής γης, των βοσκοτόπων, των αναβαθμιδωμένων αγροτικών τοπίων και των ζωνών πηγών και επιφανειακών νερών, καθώς και υποχρεωτική εκτίμηση σωρευτικών επιπτώσεων σε επίπεδο λεκάνης απορροής και αγρο-κτηνοτροφικής ενότητας πριν από κάθε χωροθετική επιλογή.
Κλείνοντας να προσθέσω την προσωπική μου εμπειρία σύμφωνα με την οποία η εγκατάσταση ανανεώσιμων παρακάμπτει κάθε άλλη ισχύουσα νομοθεσία άρα θεωρώ ουσιαστικά αδύνατο να αποφύγουμε την εγκατάσταση τους. Η μόνη « παρανοϊκή» πρόταση που μπορώ να καταθέσω είναι η στρατηγική τοπικής ενεργειακής κυριαρχίας με δημόσιο και παραγωγικό σκοπό. Το μοντέλο για την Άνδρο θα μπορούσε να είναι:
- τοπικός ενεργειακός φορέας με συμμετοχή Δήμου/τοπικών φορέων,
- στενευμένες άδειες ή μεταβιβάσεις μόνο σε συμβατές θέσεις,
- θεσμική κατοχύρωση αγρο-περιβαλλοντικών ορίων και φέρουσας ικανότητας,
- και διαρκής τεκμηρίωση ότι ο σκοπός είναι η προστασία του πρωτογενούς τομέα του νησιού αλλά και ολόκληρου του νησιού,
Με εκτίμηση,
Φιλιππίδης Γεώργιος
Γεωπόνος ΜSc